Người lớn lên ở nơi chỉ dùng một ngôn ngữ thường hình dung môi trường đa ngữ như việc mọi người đều thạo vài thứ tiếng. Thực tế phức tạp hơn: mỗi ngôn ngữ có vai trò riêng, và cùng một người có thể rất thạo một ngôn ngữ trong bối cảnh này mà lúng túng với nó ở bối cảnh khác.
- Mỗi ngôn ngữ thường gắn với một bối cảnh cụ thể chứ không dùng lẫn lộn.
- Một người có thể thạo một ngôn ngữ ở mảng này mà yếu ở mảng khác của chính ngôn ngữ đó.
- Việc chuyển ngôn ngữ giữa chừng là bình thường và không phải dấu hiệu thiếu thạo.
- Chọn nhầm ngôn ngữ cho một bối cảnh có thể gây khó xử dù bạn không có ý gì.
Bốn điều thường gây bất ngờ
Bốn điều dưới đây là những gì người mới tới hay hiểu nhầm. Điều thứ hai đáng chú ý nhất: một người có thể nói ngôn ngữ nào đó rất trôi chảy trong sinh hoạt hằng ngày mà lại thấy khó khi phải viết văn bản trang trọng bằng chính ngôn ngữ ấy, vì họ dùng nó trong một mảng đời sống chứ không phải mọi mảng.
Vì sao chọn ngôn ngữ có ý nghĩa xã hội
Ở môi trường đa ngữ, việc bạn mở lời bằng ngôn ngữ nào không chỉ là chuyện tiện lợi. Nó có thể thể hiện bạn coi người kia thuộc nhóm nào, mức trang trọng bạn muốn đặt cho cuộc trao đổi, hoặc mức độ thân thiết. Người mới tới thường không nhận ra tầng nghĩa này và có thể vô tình gây khó xử — chẳng hạn kiên trì dùng một ngôn ngữ trong khi người đối diện đã chuyển sang ngôn ngữ khác, hoặc giả định về ngôn ngữ của ai đó dựa trên vẻ ngoài. Cách an toàn cho người mới rất đơn giản: mở lời bằng ngôn ngữ được dùng phổ biến trong bối cảnh đó, rồi theo ngôn ngữ mà người kia chọn để trả lời.
Cách thích nghi
Bốn cách dưới đây phù hợp với người mới tới. Cách thứ nhất giải quyết phần lớn tình huống và không đòi hỏi bạn hiểu hết các tầng nghĩa: cứ theo ngôn ngữ mà người đối diện chọn, và bạn hiếm khi sai.
Sai lầm thường gặp
- Giả định ngôn ngữ của một người dựa trên vẻ ngoài hoặc tên gọi.
- Coi việc chuyển ngôn ngữ giữa chừng là dấu hiệu người ta không thạo ngôn ngữ nào.
- Kiên trì dùng một ngôn ngữ trong khi người đối diện đã chuyển sang ngôn ngữ khác.
Câu hỏi thường gặp
Nên học ngôn ngữ nào trước khi tới nơi đa ngữ?
Ngôn ngữ được dùng trong bối cảnh bạn sẽ tham gia nhiều nhất, thường là ngôn ngữ dùng ở nơi làm việc hoặc trong hành chính. Hãy hỏi cụ thể thay vì suy từ ngôn ngữ chính thức trên giấy tờ.
Chỉ biết một ngôn ngữ trong số đó có sống được không?
Ở nhiều nơi thì được, đặc biệt tại đô thị và trong môi trường chuyên môn. Nhưng phạm vi đời sống của bạn sẽ hẹp hơn và một số việc sẽ phải nhờ người khác.
Chuyển ngôn ngữ giữa chừng có phải thói quen xấu không?
Không, đó là hiện tượng phổ biến ở mọi cộng đồng đa ngữ trên thế giới và người chuyển thường thạo cả hai. Với người ngoài thì nó gây khó nghe, nhưng đó là vấn đề của người nghe chứ không phải của người nói.
Làm sao biết nên dùng ngôn ngữ nào trong một tình huống?
Quan sát người xung quanh và theo ngôn ngữ người đối diện chọn. Nếu không chắc thì hỏi thẳng cũng hoàn toàn bình thường.