Tới một lúc nào đó, phần lớn gia đình Việt ở nước ngoài đều gặp tình huống này: con hiểu tiếng Việt nhưng trả lời bằng tiếng bản địa, hoặc con nói tiếng Việt với vốn từ hạn chế hơn hẳn. Điều này thường gây buồn cho cha mẹ và đôi khi tạo căng thẳng trong nhà.
- Đây là hiện tượng rất phổ biến và có nguyên nhân từ chênh lệch lượng tiếp xúc.
- Phản ứng bằng cách ép buộc thường khiến trẻ ngại nói tiếng Việt hơn.
- Điều quan trọng nhất với nhiều gia đình là giữ được kết nối, không phải đạt mức ngôn ngữ nào.
- Nhiều gia đình chọn cách tách việc dùng tiếng Việt khỏi việc đánh giá đúng sai.
Vì sao tình huống này xảy ra
Ba nguyên nhân dưới đây đều thuộc về hoàn cảnh chứ không thuộc về nỗ lực của ai. Nguyên nhân thứ hai đáng chú ý về mặt tâm lý: khi trẻ dùng ngôn ngữ bản địa để suy nghĩ và để chơi với bạn, việc chuyển sang tiếng Việt đòi hỏi nỗ lực — và trẻ, giống như mọi người, chọn con đường ít nỗ lực hơn khi có thể.
Những phản ứng thường không hiệu quả
Bốn phản ứng dưới đây rất dễ hiểu về mặt cảm xúc nhưng thường phản tác dụng. Phản ứng thứ ba đáng lưu ý nhất: khi việc nói tiếng Việt gắn với cảm giác bị đánh giá hoặc bị sửa liên tục, trẻ có xu hướng tránh dùng — và như vậy lượng tiếp xúc lại càng giảm.
Cách nhiều gia đình chọn
Bốn cách dưới đây được nhiều gia đình chia sẻ là có hiệu quả hơn. Cách thứ nhất là thay đổi cơ bản nhất về tư duy: tách việc dùng tiếng Việt khỏi việc đánh giá đúng sai, để trẻ thấy tiếng Việt là phương tiện kết nối chứ không phải một môn học có điểm.
Sai lầm thường gặp
- Biến việc nói tiếng Việt thành nghĩa vụ có đánh giá, khiến trẻ tránh né.
- Sửa lỗi liên tục trong lúc trò chuyện, làm trẻ ngại mở lời.
- Đặt kỳ vọng theo mức lý tưởng thay vì theo hoàn cảnh thật của gia đình mình.
Câu hỏi thường gặp
Chấp nhận con trả lời bằng tiếng bản địa có phải là bỏ cuộc không?
Nhiều gia đình thấy đây là cách giữ được cuộc trò chuyện tiếp diễn, và phần nghe hiểu của trẻ vẫn được duy trì. Điều đó khác với việc bỏ cuộc, vì kết nối vẫn còn.
Có nên nói với con về tầm quan trọng của tiếng Việt không?
Với trẻ lớn hơn thì một cuộc trò chuyện thẳng thắn thường có ích hơn là nhắc nhở hằng ngày. Hãy nói về ý nghĩa với gia đình thay vì đặt nó thành yêu cầu.
Chuyến về thăm quê có giúp nhiều không?
Nhiều gia đình chia sẻ đây là thứ tạo khác biệt rõ nhất, vì trẻ có lý do thật để dùng tiếng Việt và thấy nó hữu ích. Hiệu quả thường kéo dài một thời gian sau chuyến đi.
Anh chị em nói với nhau bằng tiếng bản địa thì có sao không?
Rất phổ biến và khó thay đổi vì đó là ngôn ngữ chung của chúng ngoài nhà. Nhiều gia đình tập trung vào các cuộc trò chuyện có người lớn thay vì cố can thiệp vào việc này.