Với nhiều gia đình Việt ở nước ngoài, việc con giữ được tiếng Việt là mối quan tâm lớn và cũng là điều khó. Trẻ tiếp xúc với ngôn ngữ bản địa hàng chục giờ mỗi tuần ở trường, còn tiếng Việt thì chỉ có ở nhà — và sự chênh lệch đó lớn dần theo thời gian.
- Cái khó không phải phương pháp mà là chênh lệch về lượng tiếp xúc.
- Bốn cách gia đình thường dùng, và hiệu quả phụ thuộc vào việc duy trì được bao lâu.
- Lý do tự nhiên để dùng tiếng Việt quan trọng hơn kỷ luật ép buộc.
- Đặt kỳ vọng theo hoàn cảnh gia đình thay vì theo mức lý tưởng.
Bốn cách thường được dùng
Bốn cách dưới đây được nhiều gia đình áp dụng, thường là kết hợp chứ không chọn một. Cách thứ ba tạo ra khác biệt lớn nhất theo nhiều gia đình chia sẻ: khi trẻ có một người thật để nói chuyện mà người đó chỉ nói tiếng Việt, trẻ có lý do tự nhiên để dùng ngôn ngữ này thay vì chỉ vì bố mẹ yêu cầu.
Cái khó thật nằm ở đâu
Vấn đề không nằm ở chỗ cha mẹ không biết cách mà nằm ở chênh lệch về lượng tiếp xúc. Trẻ đi học nghe và nói ngôn ngữ bản địa cả ngày, chơi với bạn bằng ngôn ngữ đó, và tiếp xúc với nội dung giải trí bằng ngôn ngữ đó. Tiếng Việt chỉ có ở nhà và thường chỉ trong vài giờ buổi tối. Khi trẻ lớn hơn, ngôn ngữ bản địa trở thành ngôn ngữ trẻ dùng để suy nghĩ, và việc nói tiếng Việt bắt đầu đòi hỏi nỗ lực. Đây là lý do nhiều gia đình thấy tiếng Việt của con giảm dần dù họ vẫn duy trì cách làm cũ — không phải vì cách làm sai mà vì cán cân về lượng thay đổi theo tuổi.
Đặt kỳ vọng cho hợp lý
Bốn mức dưới đây giúp bạn xác định mục tiêu phù hợp với hoàn cảnh gia đình mình. Điều đáng nói: mỗi mức đều có giá trị riêng, và mức thứ nhất đã đủ để giữ được kết nối với người thân — vốn là lý do quan trọng nhất với nhiều gia đình.
Sai lầm thường gặp
- Ép trẻ nói tiếng Việt bằng kỷ luật mà không tạo lý do tự nhiên nào để dùng.
- So con mình với con gia đình khác trong khi hoàn cảnh hai bên rất khác.
- Bỏ cuộc hoàn toàn khi thấy tiếng Việt của con giảm, thay vì điều chỉnh kỳ vọng và cách làm.
Câu hỏi thường gặp
Con hiểu tiếng Việt nhưng trả lời bằng tiếng bản địa thì sao?
Đây là tình huống rất phổ biến trong các gia đình xa xứ. Nhiều gia đình chọn cách tiếp tục nói tiếng Việt với con một cách tự nhiên mà không ép trả lời, vì phần nghe hiểu vẫn đang được duy trì.
Có nên cho con học lớp tiếng Việt không?
Nhiều gia đình thấy có ích, đặc biệt cho phần đọc viết và cho việc trẻ gặp bạn cùng lứa cũng nói tiếng Việt. Hiệu quả phụ thuộc nhiều vào việc trẻ có thấy thoải mái ở lớp đó không.
Giữ tiếng Việt có ảnh hưởng tới việc học tiếng bản địa của con không?
Trẻ trong môi trường bản địa thường tiếp thu ngôn ngữ đó rất nhanh qua trường học và bạn bè. Nếu bạn có lo lắng cụ thể về con mình thì nên trao đổi với người có chuyên môn.
Bắt đầu lại khi con đã lớn có muộn không?
Không muộn, dù sẽ khác so với khi con nhỏ. Với trẻ lớn hơn, việc gắn tiếng Việt với thứ con quan tâm thường hiệu quả hơn là dạy theo kiểu bài học.