Một số ngôn ngữ Đông Bắc Á có hệ thống thể hiện quan hệ trên dưới được xây vào chính ngữ pháp, chứ không chỉ nằm ở cách chọn từ. Người Việt quen với khái niệm này nhờ hệ thống xưng hô của tiếng Việt, nhưng cách vận hành cụ thể lại khác đáng kể.
- Người Việt quen với khái niệm tôn ti nên không bị lạ, nhưng cơ chế cụ thể khác với tiếng Việt.
- Trong tiếng Việt, quan hệ thể hiện chủ yếu qua đại từ; ở một số ngôn ngữ vùng này nó nằm trong cả động từ và cấu trúc câu.
- Chọn sai mức không chỉ là lỗi ngôn ngữ mà bị cảm nhận như thái độ.
- Cách học hiệu quả là học theo tình huống trọn vẹn, không học các mức tách rời.
Vì sao vừa có lợi thế vừa gặp khó
Lợi thế nằm ở chỗ bạn đã quen với ý tưởng rằng cách nói phải thay đổi theo người đối diện — người học từ những nền ngôn ngữ không có yếu tố này thường mất khá lâu mới chấp nhận được điều đó. Khó khăn nằm ở chỗ cơ chế thực hiện khác nhau. Trong tiếng Việt, quan hệ chủ yếu thể hiện qua hệ thống đại từ xưng hô. Ở một số ngôn ngữ vùng này, nó được thể hiện trong chính hình thức của động từ và trong cách xây câu, nghĩa là bạn phải chọn mức ngay khi bắt đầu nói chứ không chỉ khi chọn cách xưng hô. Đây là lý do người Việt hiểu khái niệm rất nhanh nhưng vẫn cần thời gian để dùng đúng.
Ba lớp cần nắm
Ba lớp dưới đây nên học theo thứ tự. Lớp thứ ba là lớp khó nhất và cũng ít được dạy nhất trong sách: quan hệ giữa hai người không cố định mà thay đổi theo bối cảnh, nên cùng một cặp người có thể dùng mức khác nhau ở nơi làm việc và ở ngoài đời.
Cách luyện cho đúng
Bốn cách dưới đây hiệu quả hơn việc học bảng biến đổi tách rời. Cách thứ nhất quan trọng nhất: học một tình huống trọn vẹn — ai nói với ai, ở đâu, về việc gì — cho bạn cả hình thức lẫn bối cảnh cùng lúc, trong khi học bảng biến đổi cho bạn hình thức mà không cho biết khi nào dùng.
Sai lầm thường gặp
- Học bảng biến đổi tách rời mà không học bối cảnh dùng, nên biết hình thức mà không biết khi nào dùng.
- Dùng mức thân mật quá sớm vì thấy đối phương thân thiện.
- Suy cách dùng từ hệ thống xưng hô tiếng Việt sang, vì hai cơ chế khác nhau.
Câu hỏi thường gặp
Dùng sai mức có nghiêm trọng không?
Người bản ngữ thường rất thông cảm với người nước ngoài đang học, nhất là ở giai đoạn đầu. Nhưng trong môi trường làm việc thì việc dùng đúng mức được đánh giá cao, nên đây là phần đáng đầu tư sớm.
Nên bắt đầu bằng mức nào?
Mức trang trọng an toàn cho người lạ và người trên, vì dùng trang trọng hơn cần thiết chỉ hơi xa cách còn ngược lại thì gây khó chịu. Mức thân mật để dành cho khi đối phương chủ động chuyển trước.
Học qua phim có giúp không?
Có ích để nghe ra sự khác biệt giữa các mức, nhưng ngôn ngữ trong phim đôi khi cường điệu hoặc thuộc bối cảnh đặc thù. Hãy đối chiếu với nội dung đời thường như phỏng vấn hoặc chương trình thực tế.
Bao lâu thì dùng được thành thạo?
Phần nhận biết và phần dùng mức mặc định đạt được tương đối sớm; phần điều chỉnh theo bối cảnh thì cần thời gian dài và chủ yếu đến từ quan sát thực tế. Đây là phần nhiều người học lâu năm vẫn còn hoàn thiện.